पाठ्यचर्या अध्ययन I: संकल्पना, सिद्धांत, आधार व पाठ्यचर्या अभिकल्प के मॉडल
1. पाठ्यचर्या की संकल्पना व सिद्धांत, तथा पाठ्यचर्या विकास के सोपान
पाठ्यक्रम (सिलेबस) आवरित विषय सूचीबद्ध करता; पाठ्यचर्या कहीं व्यापक समग्रता — उद्देश्य, सामग्री, विधियाँ, सामग्री-संसाधन, आकलन व यहाँ तक कि विद्यालयी जीवन से हस्तांतरित मूल्यों की अनौपचारिक 'छिपी पाठ्यचर्या' — जो कथित शैक्षिक लक्ष्य प्राप्ति हेतु संगठित नियोजित अधिगम-अनुभवों की। पाठ्यचर्या नियोजन आवर्ती सिद्धांतों का अनुसरण करता: बाल-केंद्रित (अधिगमकर्ता के विकासात्मक सोपान-रुचि से मेल, इकाई 3 से), समुदाय-केंद्रित (स्थानीय आवश्यकताओं-संसाधनों प्रति अनुक्रियाशील), लचीली (कठोर स्क्रिप्ट नहीं, स्थानीय अनुकूलन व शिक्षक-विवेक अनुमत), एकीकृत (विषयों को व विद्यालयी अधिगम को बाहरी जीवन से जोड़ती), भविष्योन्मुखी (केवल अतीत पुनरुत्पादन नहीं, बदलते भविष्य हेतु अधिगमकर्ता तैयार), व एक बार स्थिर होकर छोड़ी नहीं, सतत मूल्यांकित-संशोधित।
- आवश्यकता आकलन व समस्या पहचान — अधिगमकर्ता वर्तमान में क्या जानते-कर सकते व क्या करना चाहिए, इसके बीच अंतर निदानित, आँकड़ों, हितधारक परामर्श व व्यापक समाज-अर्थव्यवस्था की माँगों से।
- उद्देश्य निर्धारण — अंत में अधिगमकर्ता क्या जानें, करें या मूल्यांकित रखें बताना, ऐसी विशिष्टता पर जो शिक्षण व आकलन दोनों मार्गदर्शित करे।
- सामग्री व अधिगम-अनुभवों का चयन-संगठन — क्या पढ़ाना चुनना व तार्किक-मनोवैज्ञानिक रूप से क्रमित (सरल से जटिल, मूर्त से अमूर्त, ज्ञात से अज्ञात)।
- कार्यान्वयन/संव्यवहार — नियोजित पाठ्यचर्या वास्तविक कक्षाओं में देना, जहाँ शिक्षक-क्षमता, संसाधन व स्थानीय संदर्भ अनिवार्यतः योजना को 'क्रियान्वित' पाठ्यचर्या में पुनराकारित करते।
- मूल्यांकन व संशोधन — उद्देश्य पूरे हुए या नहीं आकलित व निष्कर्ष अगले अभिकल्प-चक्र में लौटाना, इकाई 2 के शिक्षा-नीति चक्र जैसे ढंग से लूप बंद करते हुए।
| आधार | क्या तय करता |
|---|---|
| दार्शनिक आधार — राष्ट्रीय व लोकतांत्रिक | पाठ्यचर्या को अंततः किन लक्ष्यों-मूल्यों की सेवा करनी — राष्ट्रीय पहचान व संवैधानिक मूल्य लोकतांत्रिक सहभागिता, समीक्षात्मक चिंतन व विविधता-सम्मान सहित, इकाई 1 के दार्शनिक संप्रदायों व संवैधानिक मूल्यों से |
| समाजशास्त्रीय आधार — सामाजिक-सांस्कृतिक पुनर्रचना | पाठ्यचर्या को समाज से कैसे संबंधित होना: विद्यमान संस्कृति हस्तांतरण, सामाजिक परिवर्तन अनुकूलन, या अधिक न्याय-समता की ओर समाज पुनर्रचना हेतु सक्रिय कार्य (इकाई 1-2 के संघर्ष व समीक्षात्मक दृष्टिकोणों से) |
| मनोवैज्ञानिक आधार — अधिगमकर्ता की आवश्यकताएँ व रुचियाँ | सामग्री को विकासात्मक सोपान, अभिप्रेरणा व वैयक्तिक भेद से मिलाने हेतु कैसे क्रमित-गति दी जाए (सीधे इकाई 3 के विकास, अधिगम व बुद्धि सिद्धांतों से) |
2. पाठ्यचर्या अभिकल्प के मॉडल: परंपरागत व समकालीन
| मॉडल | संगठक सिद्धांत |
|---|---|
| अकादमिक/अनुशासन-आधारित मॉडल | पाठ्यचर्या अकादमिक अनुशासनों (इतिहास, भौतिकी, गणित पृथक, विषय-बद्ध ज्ञान-निकाय) की तार्किक संरचना के इर्द-गिर्द संगठित; परंपरागत, सामग्री-चालित, उच्च शिक्षा में सबसे सामान्य डिफ़ॉल्ट |
| दक्षता-आधारित मॉडल | पाठ्यचर्या विशिष्ट, मापनीय दक्षताओं के इर्द-गिर्द संगठित जो अधिगमकर्ताओं को प्रदर्शित करनी, शिक्षक शिक्षा (इकाई 4) के सीबीटीई मॉडल का विद्यालयी/सामान्य पाठ्यचर्या पर प्रतिबिंब |
| सामाजिक प्रकार्य/क्रियाएँ मॉडल (सामाजिक पुनर्रचना) | पाठ्यचर्या अकादमिक अनुशासनों के बजाय वास्तविक सामाजिक प्रकार्यों-समस्याओं (स्वास्थ्य, नागरिकता, कार्य, पर्यावरण) के इर्द-गिर्द संगठित, अधिगमकर्ताओं को समाज की वास्तविक आवश्यकताएँ संबोधित व अधिक न्याय की ओर पुनर्रचना हेतु सुसज्जित करने के लक्ष्य से |
| वैयक्तिक आवश्यकताएँ व रुचियाँ मॉडल | पाठ्यचर्या स्थिर बाह्य संरचना के बजाय हर अधिगमकर्ता की अपनी आवश्यकताओं, रुचियों व गति से आरंभ, प्रकृतिवादी-रचनावादी दर्शन (इकाई 1, इकाई 3) व विभेदित, वैयक्तिकृत अनुदेशन के निकटतम |
| परिणाम-आधारित एकीकृत मॉडल | अभिकल्प स्पष्ट कथित अधिगम-परिणामों से पीछे की ओर, सामग्री, शिक्षण-विधि व आकलन एकीकृत करते ताकि तीनों स्पष्ट रूप से उन्हीं परिणाम-कथनों से संरेखित हों, पृथक-पृथक नियोजित नहीं |
| हस्तक्षेप मॉडल | किसी विशिष्ट पहचाने अंतराल या वंचित समूह की आवश्यकता संबोधित करने हेतु लक्षित, प्रायः उपचारात्मक पाठ्यचर्या (सेतु पाठ्यक्रम, उपचारात्मक साक्षरता कार्यक्रम), सामान्य पाठ्यचर्या से संकीर्ण विस्तार |
| सीआईपीपी मॉडल (संदर्भ, आगत, प्रक्रिया, उत्पाद) — डैनियल स्टफ़लबीम | अभिकल्प व मूल्यांकन दोनों को चार प्रश्नों के इर्द-गिर्द फ़्रेम करता: कौन संदर्भ/आवश्यकताएँ विद्यमान (संदर्भ), कौन संसाधन-योजनाएँ उपलब्ध (आगत), योजना कैसे क्रियान्वित हो रही (प्रक्रिया), व कौन परिणाम प्राप्त (उत्पाद) — निर्णय-उन्मुख मॉडल जो केवल अंतिम निर्णय नहीं, चालू सुधार सूचित करने हेतु |
3. आधार व मॉडलों का प्रयोग: विद्यालयी पाठ्यचर्या अभिकल्पन
व्यवहार में वास्तविक पाठ्यचर्या-अभिकल्प निर्णय प्रायः एक साथ एक से अधिक मॉडल पर निर्भर, व पेपर के लंबे अनुप्रयोग-प्रश्न परखते कि अभ्यर्थी किसी दिए वर्णन में कौन प्रभावी पहचान सकता है या नहीं। मान लें राष्ट्रीय पाठ्यचर्या ढाँचा संशोधन, प्रायः आवश्यकता-आकलन व सीआईपीपी-शैली संदर्भ-विश्लेषण (कौन अंतराल विद्यमान, तीनों आधारों से सूचित) से आरंभ, अनुशासन-संगठित विषय-पैनलों (अकादमिक मॉडल, क्योंकि अधिकांश विद्यालय-तंत्र अभी भी पृथक विषय पढ़ाते) से गुज़रता जो फिर भी सामाजिक-प्रकार्य सामग्री (पर्यावरण शिक्षा, स्वास्थ्य, नागरिकता, पृथक विषयों के बजाय अंतर्विषयी विषयवस्तु के रूप में) निर्मित करने को कहे जाते, व बढ़ते हुए अपने लक्ष्य परिणामों (हर कक्षा से मैप किए अधिगम-परिणाम, परिणाम-आधारित एकीकृत तर्क) के रूप में बताता जबकि पिछड़ने वाले अधिगमकर्ताओं हेतु सेतु पाठ्यक्रमों की हस्तक्षेप-परत भी अनुमत रखता।
4. पाठ्यचर्या विकास में राष्ट्रीय-स्तरीय सांविधिक निकायों की भूमिका
- यूजीसी — स्नातक-स्नातकोत्तर कार्यक्रमों हेतु पाठ्यचर्या ढाँचे, क्रेडिट संरचनाएँ (जैसे चयन-आधारित क्रेडिट प्रणाली व, हाल में, राष्ट्रीय उच्च शिक्षा अर्हता ढाँचा व अकादमिक बैंक ऑफ़ क्रेडिट्स) व मॉडल पाठ्यक्रम तय करता, विश्वविद्यालयों को इन बेंचमार्कों भीतर अनुकूलन की स्वायत्तता छोड़ते हुए।
- एनसीटीई — विशेष रूप से शिक्षक-शिक्षा कार्यक्रमों हेतु पाठ्यचर्या मानदंड तय करता (इकाई 4 में पूर्ण आवरित), सुनिश्चित करते हुए कि शिक्षकों को प्रशिक्षित करने वाली पाठ्यचर्या स्वयं बेंचमार्क व आवधिक संशोधित हो।
- पाठ्यचर्या-विकास स्थल के रूप में विश्वविद्यालय — बाहरी ढाँचों के केवल कार्यान्वयन से परे, व्यक्तिगत विश्वविद्यालय (अपनी शैक्षणिक परिषदों-अध्ययन बोर्डों से) यूजीसी व, प्रासंगिक हो तो, व्यावसायिक नियामकों द्वारा तय बेंचमार्कों भीतर अपने विस्तृत पाठ्यक्रम अभिकल्पित, अनुमोदित व आवधिक संशोधित करते।
मुख्य बिंदु
- पाठ्यचर्या कुल नियोजित अधिगम-अनुभव, पाठ्यक्रम (सिलेबस) से व्यापक; इसके सोपान आवश्यकता-आकलन, उद्देश्य, सामग्री चयन-संगठन, कार्यान्वयन/संव्यवहार, व मूल्यांकन-संशोधन, दोहराते चक्र में।
- तीन आधार — दार्शनिक (राष्ट्रीय, लोकतांत्रिक), समाजशास्त्रीय (सामाजिक-सांस्कृतिक पुनर्रचना) व मनोवैज्ञानिक (अधिगमकर्ता आवश्यकता-रुचि) — संयुक्त, कभी अकेले नहीं, पाठ्यचर्या के लक्ष्य, सामाजिक संबंध व गति तय करते; यूजीसी व एनसीटीई राष्ट्रीय स्तर पर पाठ्यचर्या बेंचमार्क करते।
- परंपरागत-समकालीन अभिकल्प मॉडल पाठ्यचर्या को अनुशासन (अकादमिक), प्रदर्शनीय दक्षता, सामाजिक प्रकार्य/क्रिया, वैयक्तिक आवश्यकता-रुचि, अधिगम-परिणाम (परिणाम-आधारित एकीकृत), लक्षित हस्तक्षेप, या स्टफ़लबीम के सीआईपीपी (संदर्भ, आगत, प्रक्रिया, उत्पाद) निर्णय-उन्मुख मॉडल से संगठित करते।
- वास्तविक पाठ्यचर्या-अभिकल्प प्रक्रिया प्रायः कई मॉडल मिलाती व तीनों आधारों के बीच एक साथ सौदेबाज़ी करती, किसी एक के अकेले निर्णय के बजाय।
अभ्यास प्रश्न (8)
उत्तर खोलने से पहले प्रत्येक प्रश्न हल करें। हर व्याख्या सही विकल्प के साथ लुभावना गलत विकल्प भी बताती है, क्योंकि अंक वहीं जाते हैं।
निम्न में कौन 'पाठ्यचर्या' को 'पाठ्यक्रम (सिलेबस)' से सर्वोत्तम भेदता है?
उत्तर देखें
उत्तर: B — पाठ्यचर्या कुल नियोजित अनुभव — उद्देश्य, सामग्री, विधियाँ, आकलन व छिपे मूल्य — जबकि पाठ्यक्रम केवल विषय-सूची
पाठ्यचर्या व्यापक समग्रता; पाठ्यक्रम उसके भीतर संकीर्ण विषय-सूची। दोनों शब्द विनिमेय नहीं व विकल्प चार की स्तर-सीमा ग़लत।वह पाठ्यचर्या आधार जो पूछता कि सामग्री को विद्यमान संस्कृति हस्तांतरित, सामाजिक परिवर्तन अनुकूलित, या अधिक समता की ओर समाज सक्रिय रूप से पुनर्रचित करनी चाहिए, है:
उत्तर देखें
उत्तर: B — समाजशास्त्रीय आधार
समाजशास्त्रीय आधार (सामाजिक-सांस्कृतिक पुनर्रचना) पाठ्यचर्या के समाज-संबंध को संबोधित करता। दार्शनिक आधार राष्ट्रीय/लोकतांत्रिक मूल्यों से; मनोवैज्ञानिक आधार अधिगमकर्ता विकास-गति से; सीआईपीपी अभिकल्प-मूल्यांकन मॉडल, आधार नहीं।वास्तविक सामाजिक प्रकार्यों-समस्याओं — स्वास्थ्य, नागरिकता, कार्य, पर्यावरण — के इर्द-गिर्द संगठित पाठ्यचर्या, पृथक अकादमिक अनुशासनों के बजाय, किस मॉडल का अनुसरण करती है?
उत्तर देखें
उत्तर: B — सामाजिक प्रकार्य/क्रियाएँ मॉडल
सामाजिक प्रकार्य/क्रियाएँ (सामाजिक पुनर्रचना) मॉडल वास्तविक-जगत प्रकार्यों के इर्द-गिर्द संगठित। अकादमिक मॉडल अनुशासन से संगठित; हस्तक्षेप मॉडल विशिष्ट उपचारात्मक अंतराल लक्षित; सीआईपीपी अभिकल्प-मूल्यांकन ढाँचा, सामग्री-संगठक सिद्धांत नहीं।डैनियल स्टफ़लबीम द्वारा विकसित पाठ्यचर्या अभिकल्प-मूल्यांकन का सीआईपीपी मॉडल संदर्भ, आगत, प्रक्रिया व किसके इर्द-गिर्द निर्णय फ़्रेम करता है?
उत्तर देखें
उत्तर: A — उत्पाद
सीआईपीपी: संदर्भ, आगत, प्रक्रिया, उत्पाद — अभिकल्प व मूल्यांकन दोनों हेतु निर्णय-उन्मुख मॉडल, केवल अंतिम निर्णय नहीं, चालू सुधार सूचित करने हेतु।जो पाठ्यचर्या अभिकल्प स्पष्ट कथित अधिगम-परिणामों से आरंभ कर पीछे की ओर काम करता, सामग्री, शिक्षण-विधि व आकलन उन्हीं परिणामों से संरेखित करता, किस मॉडल का अनुसरण करता है?
उत्तर देखें
उत्तर: C — परिणाम-आधारित एकीकृत मॉडल
परिणाम-आधारित एकीकृत मॉडल परिणामों से पीछे की ओर, सामग्री-विधि-आकलन स्पष्ट रूप से संरेखित करता। दक्षता-आधारित मॉडल निकट पर प्रदर्शनीय, प्रमाणनीय दक्षताओं पर केंद्रित, सामग्री-विधि-आकलन के पूर्ण पश्च-अभिकल्प संरेखण पर नहीं।भारत में स्नातक-स्नातकोत्तर कार्यक्रमों हेतु पाठ्यचर्या ढाँचे व क्रेडिट संरचनाएँ तय करने वाला, विश्वविद्यालयों को भीतर अनुकूलन की स्वायत्तता छोड़ते हुए, निकाय है:
उत्तर देखें
उत्तर: B — यूजीसी
यूजीसी उच्च-शिक्षा पाठ्यचर्या ढाँचे व क्रेडिट मानदंड तय करता। एनसीटीई विशेष रूप से शिक्षक-शिक्षा पाठ्यचर्या; एससीईआरटी व डाइट क्रमशः राज्य-ज़िला स्तर पर विद्यालयी पाठ्यचर्या पर कार्यरत।एक पहचाने अधिगमकर्ता-समूह के विशिष्ट साक्षरता-अंतराल हेतु अभिकल्पित छोटा, लक्षित उपचारात्मक सेतु पाठ्यक्रम किस मॉडल का उदाहरण है?
उत्तर देखें
उत्तर: A — हस्तक्षेप मॉडल
हस्तक्षेप मॉडल लक्षित, प्रायः उपचारात्मक, सामान्य पाठ्यचर्या से संकीर्ण विस्तार। अकादमिक मॉडल व्यापक अनुशासनात्मक सामग्री संगठित करता; सामाजिक प्रकार्य मॉडल समाज-व्यापी समस्याएँ संबोधित करता; सीआईपीपी निर्णय-उन्मुख अभिकल्प-मूल्यांकन ढाँचा, सामग्री-विस्तार नहीं।पाठ्यचर्या समिति विज्ञान पाठ्यक्रम पुनर्अभिकल्पित करती पर अमूर्त, कल्पित सामग्री बाद की कक्षाओं तक विलंबित करती क्योंकि अधिकांश चौदह-वर्षीय अभी औपचारिक-संक्रियात्मक तर्क तक नहीं पहुँचे। यह निर्णय मुख्यतः किससे मार्गदर्शित है?
उत्तर देखें
उत्तर: C — मनोवैज्ञानिक आधार
अधिगमकर्ता के विकासात्मक सोपान (पियाजे का औपचारिक-संक्रियात्मक तर्क, इकाई 3) से सामग्री-गति मिलाना मनोवैज्ञानिक आधार का कार्य। दार्शनिक आधार लक्ष्य-मूल्यों से, समाजशास्त्रीय आधार समाज-संबंध से, व सीआईपीपी इस विशिष्ट गति-निर्णय को मार्गदर्शित करने वाला आधार नहीं, अभिकल्प-मूल्यांकन ढाँचा।